زندان اسکندر یزد یا مدرسه ضیائیه؟ ماجرای یکی از بناهای قدیمی یزد
به گزارش یادداشت سریع، آیا می دانستید که زندان اسکندر یزد زندان با نام های دیگری مانند مدرسه ضیائیه هم شناخته می گردد؟ جالب است بدانید آنچه امروز می توانید ببینید، بنایی تاریخی در محله فهادان است که بازدید از آن فرصت خوبی برای ادامه گردش در بافت قدیمی شهر فراهم می نماید.
برای تماشا این مجموعه، از کجا برویم و چه نکاتی را پیش از مراجعه بدانیم؟ در این مطلب از مجله گردشگری خبرنگاران ، آدرس، راه های دسترسی، اطلاعات بازدید و بخش های مختلف بنا را آنالیز می کنیم. بعلاوه تماشای های اطراف را معرفی خواهیم کرد تا بتوانید بازدید از مدرسه ضیائیه را با چند مورد دیگر از جاذبه های یزد در یک برنامه پیاده گردی ترکیب کنید.
زندان اسکندر یزد کجاست؟
زندان اسکندر در محله فهادان، در بافت تاریخی یزد قرار گرفته است. برای پیداکردن آن، نشانی کوچه رختشویخانه، کوچه حمام نو و مجاورت بقعه دوازده امام را دنبال کنید. بقعه، نشانه مناسبی برای تشخیص محدوده بناست؛ بااین حال، ورودی این دو اثر را با هم اشتباه نگیرید.
در نقشه ها، هر دو نام مدرسه ضیائیه و زندان اسکندر را جست وجو کنید و مطمئن شوید نتیجه مربوط به محله فهادان است. موقعیت ثبت شده بنا در نقشه ویز نیز در محدوده رختشویخانه قرار گرفته است. برای بخش خاتمهی مسیر، محل ورودی را با تابلوهای محلی تطبیق دهید.
آدرس مدرسه ضیائیه: یزد، محله فهادان، کوچه رختشویخانه، کوچه حمام نو، کنار بقعه دوازده امام
مسیر دسترسی به زندان اسکندر یزد
مدرسه ضیائیه یا زندان اسکندر در محله فهادان و کنار بقعه دوازده امام قرار گرفته است؛ یعنی در بخشی از بافت تاریخی یزد که خیابان های باریک و کوچه های پیاده محور دارد. برای مسیر دسترسی به زندان اسکندر بهتر است مقصد نهایی خودرو را یکی از خیابان های اطراف بافت تاریخی در نظر بگیرید و بخش آخر مسیر را پیاده طی کنید. خود بنا پارکینگ اختصاصی معینی ندارد و دسترسی خودرو تا ورودی آن محدود است.
دسترسی با خودروی شخصی و تاکسی
اگر با خودرو یا تاکسی می روید، مقصد را محدوده فهادان، بقعه دوازده امام یا مسجد جامع یزد انتخاب کنید و از آنجا وارد کوچه های بافت تاریخی شوید. بسته به محل توقف، چند دقیقه پیاده روی تا مدرسه ضیائیه خواهید داشت. برای پارک خودرو می توانید از پارکینگ های عمومی خیابان امام و اطراف بافت تاریخی بهره ببرید؛ پارکینگ حظیره در خیابان امام یکی از گزینه های عمومی فعال این محدوده است.
از فرودگاه یزد تا مدرسه ضیائیه
فرودگاه بین المللی شهید صدوقی در غرب یزد قرار گرفته است. اگر با بلیط هواپیما یزد وارد شهر می شوید، تاکسی مستقیم راحت ترین گزینه برای رسیدن به محدوده فهادان است. پس از رسیدن به ورودی بافت تاریخی، بخش خاتمهی مسیر را باید پیاده طی کنید. فاصله زندان اسکندر تا فرودگاه یزد با توجه به مسیر انتخابی حدود 10 تا 12 کیلومتر است. منابع اقامتی نزدیک بافت تاریخی نیز فاصله ای در همین محدوده برای فرودگاه ثبت نموده اند.
از ایستگاه راه آهن یزد تا مدرسه ضیائیه
اگر با بلیط قطار یزد سفر می کنید، از ایستگاه راه آهن می توانید با تاکسی به سمت فهادان بروید. مسیر خودرویی تا بافت تاریخی جدا از بخش پیاده خاتمهی است؛ تاکسی شما را تا یکی از ورودی های مناسب محله می رساند و از آنجا باید کوچه های خاتمهی را پیاده طی کنید.
از خاتمهه مسافربری یزد تا مدرسه ضیائیه
خاتمهه اصلی اتوبوسرانی بین شهری یزد با نام خاتمهه مسافربری الغدیر شناخته می گردد. اگر با بلیط اتوبوس یزد وارد شهر می شوید، ابتدا نام خاتمهه درج شده روی بلیط را آنالیز کنید؛ سپس از همان خاتمهه با تاکسی به سمت فهادان حرکت کنید. فاصله خاتمهه الغدیر تا محدوده زندان اسکندر حدود 10 تا 12 کیلومتر است و بخش آخر مسیر در بافت تاریخی پیاده طی می گردد.
| مبدأ | فاصله رانندگی | زمان تقریبی با خودرو | پیاده روی خاتمهی |
|---|---|---|---|
| فرودگاه بین المللی شهید صدوقی یزد | حدود 10 تا 12 کیلومتر | حدود 20 تا 25 دقیقه | حدود 5 تا 10 دقیقه، بسته به محل پیاده شدن |
| ایستگاه راه آهن یزد | حدود 5 تا 7 کیلومتر | حدود 15 تا 20 دقیقه | حدود 5 تا 10 دقیقه، بسته به ورودی بافت تاریخی |
| خاتمهه مسافربری الغدیر یزد | حدود 10 تا 12 کیلومتر | حدود 20 تا 25 دقیقه | حدود 5 تا 10 دقیقه تا ورودی مدرسه ضیائیه |
تاریخچه مدرسه ضیائیه؛ بنایی در بافت تاریخی یزد
آنچه امروز با نام مدرسه ضیائیه یا زندان اسکندر می شناسیم، در محله فهادان و در دل بافت تاریخی یزد قرار گرفته است. درباره تاریخ دقیق ساخت بنا و بانی آن، میان منابع اختلاف هایی وجود دارد؛ به همین خاطر بهتر است تاریخچه زندان اسکندر یزد را با احتیاط روایت کنیم. براساس کتاب تاریخ یزد، ساخت مدرسه در سال 621 هجری قمری به دست مولانا ضیاءالدین حسین رضی شروع شد و پسران او، شرف الدین علی و مجدالدین حسن، آن را در 705 هجری قمری به خاتمه رساندند. با این حال، برخی منابع در تطبیق بنای موجود با مدرسه تاریخی یا جزئیات روند ساخت اختلاف دارند.
از بنای اولیه، امروزه مهم ترین بخش به جای مانده گنبدخانه و فضاهای پیرامون حیاط است. مدرسه ضیائیه در محدوده ای قرار گرفته است که بخشی از بافت تاریخی ثبت جهانی یزد است؛ این موضوع با ثبت ملی خود بنا یکی نیست و باید جداگانه در متن شرح داده گردد. پرونده ثبت جهانی یزد نیز مدرسه ضیائیه را در محدوده تاریخی شهر نشان می دهد.
چرا به مدرسه ضیائیه، زندان اسکندر می گویند؟
نام زندان اسکندر به تنهایی اثبات نمی نماید که این بنا در گذشته واقعاً زندان بوده است. در برخی روایت های محلی، حضور اسکندر مقدونی در یزد یا انتقال گروهی از اسیران به این منطقه به عنوان منشأ این نام مطرح شده، اما شواهد تاریخی قطعی برای اینکه همین ساختمان را اسکندر ساخته یا به عنوان زندان استفاده نموده باشد، در دست نیست.
وجود سرداب یا فضای زیرزمینی بنا نیز نباید به عنوان مدرک وجود سیاه چال معرفی گردد؛ چنین فضاهایی در معماری سنتی یزد و بناهای آموزشی و مسکونی این شهر سابقه داشته اند. حتی اشاره هایی که در ادبیات فارسی به زندان اسکندر دیده می گردد، لزوماً به همین ساختمان معین اشاره ندارند.
بنابراین درباره دلیل نام گذاری زندان اسکندر بهتر است میان روایت محلی و تاریخ مستند تفاوت بگذاریم. پاسخ کوتاه به این سؤال که آیا زندان اسکندر واقعاً زندان بوده است؟ این است: مدرک قطعی و پذیرفته شده ای برای اثبات آن وجود ندارد.
بخش های مختلف زندان اسکندر؛ هنگام بازدید چه ببینیم؟
بازدید از مدرسه ضیائیه بیشتر از آنکه به تماشای تزئینات پرزرق وبرق مربوط باشد، فرصتی برای تماشا ساختار یک بنای خشتی و تاریخی در بافت فهادان است. مهم ترین بخش ها را می توانید به این ترتیب ببینید:
- ورودی و حیاط مرکزی زندان اسکندر
پس از ورود، به حیاط مرکزی می رسید؛ فضایی که اتاق ها و بخش های مختلف بنا پیرامون آن شکل گرفته اند. همین سازمان دهی پیرامون حیاط، یکی از ویژگی های مهم معماری مدرسه است. هنگام بازدید به نماهای خشتی، ارتباط ورودی ها با حیاط و نحوه قرارگیری حجره ها در اطراف آن توجه کنید.
- گنبدخانه زندان اسکندر یزد
گنبدخانه مهم ترین بخش به جای مانده از مدرسه ضیائیه است. دانشنامه ویکیجو این بخش را نمونه ای شاخص از گنبدهای قرون هفتم و هشتم هجری قمری معرفی می نماید و از وجود بقایای گچ بری و نقاشی روی گچ در آن نام می برد.
- حجره ها و فضاهای پیرامون حیاط زندان اسکندر
در اطراف حیاط، فضاهایی با نمای آجری و حجره هایی دیده می گردد. درباره کاربری دقیق همه این بخش ها نباید فراتر از منابع مستند نتیجه گیری کرد؛ اما با توجه به ماهیت مدرسه، این فضاها بخشی از ساختار آموزشی و اقامتی مجموعه بوده اند. امکان ورود به برخی حجره ها ممکن است با توجه به شرایط بهره برداری و بازسازی تغییر کند.
- سرداب و فضای زیرزمینی زندان اسکندر
بخش زیرزمینی یکی از قسمت هایی است که بیشترین روایت درباره آن شکل گرفته؛ اما وجود این فضا دلیل کافی برای زندان بودن بنا نیست. در معماری سنتی یزد، فضاهای زیرزمینی برای تعدیل دما و کاربری های مختلف رایج بوده اند. اگر این بخش هنگام بازدید باز باشد، پله ها و اختلاف سطح را در نظر بگیرید؛ برای سالمندان یا افرادی با محدودیت حرکتی ممکن است دسترسی سختتر باشد.
معماری زندان اسکندر یزد؛ به چه جزئیاتی دقت کنیم؟
معماری زندان اسکندر یزد بیش از هر چیز با مصالح بومی، حیاط مرکزی و گنبدخانه آن شناخته می گردد. ساخت وساز خشتی و گلی با اقلیم خشک یزد هماهنگ است و در بسیاری از بناهای تاریخی شهر دیده می گردد. یونسکو نیز معماری خاکی، دیوارهای ضخیم و فضاهای زیرزمینی را از ویژگی های مهم بافت تاریخی یزد معرفی می نماید.
در مدرسه ضیائیه، فضاها پیرامون حیاط سازمان یافته اند و گنبدخانه شاخص ترین عنصر معماری مجموعه است. منابع تاریخی از بقایای گچ بری و نقاشی روی گچ در این بخش یاد می نمایند.
بنا در دهه های اخیر بازسازی شده و بخشی از آنچه امروز می بینید نتیجه همین اقدامات حفاظتی است. هنگام بازدید، به تفاوت بافت بخش های قدیمی و قسمت های بازسازی شده، نحوه انتقال از حیاط به گنبدخانه و سادگی نمای خشتی توجه کنید؛ این جزئیات برای درک ساختمان مهم تر از اعداد و ابعاد بدون منبع هستند.
جاهای تماشای نزدیک زندان اسکندر یزد
یکی از مزیت های بازدید از مدرسه ضیائیه این است که چند جاذبه مهم بافت تاریخی یزد در فاصله پیاده کوتاهی از آن قرار دارند. بنابراین بهتر است این بنا را به صورت یک مقصد منفرد نبینید و حداقل چند ساعت برای پیاده گردی در فهادان کنار بگذارید.
- بقعه دوازده امام؛ ادامه بازدید در همسایگی بنا
بقعه دوازده امام تقریباً در کنار مدرسه ضیائیه قرار گرفته است و می توانید بلافاصله پس از خروج از بنا به آن سر بزنید. این نزدیکی باعث می گردد بازدید از هر دو بنا بدون رفت وآمد اضافه امکان پذیر باشد.
- خانه لاری ها؛ آشنایی با معماری خانه های یزد
خانه لاری ها یکی از خانه های تاریخی شاخص فهادان است و حدود 200 تا 300 متر با مدرسه ضیائیه فاصله دارد. فضای حیاط ها، ارسی ها و تزئینات داخلی آن تصویر متفاوتی از معماری مسکونی دوره قاجار ارائه می دهد.
- مسجد جامع یزد؛ ادامه گردش در بافت تاریخی
مسجد جامع حدود 600 متر با زندان اسکندر فاصله دارد و مسیر میان این دو از داخل بافت تاریخی عبور می نماید. این فاصله برای یک پیاده روی کوتاه مناسب است و می توانید در همان برنامه از کوچه های قدیمی و میدان ساعت نیز عبور کنید.
- موزه سکه و مردم شناسی حیدرزاده
این موزه در محدوده نزدیک فهادان قرار گرفته است و منابع گردشگری فاصله آن را حدود 200 تا 300 متر از مدرسه ضیائیه گزارش نموده اند. پیش از قرار دادن آن در برنامه، فعالیت روز مجموعه را آنالیز کنید.
- کوچه های فهادان؛ بخشی از خود بازدید
مدرسه ضیائیه داخل محله فهادان قرار گرفته است؛ بنابراین برای این بخش نمی توان یک فاصله مستقل تعریف کرد. خود مسیرهای خشتی، ساباط ها و کوچه های باریک اطراف بخشی از تجربه بازدید هستند. فهادان از قدیمی ترین محله های یزد است و چندین بنای مهم تاریخی را در خود جای داده است.
| جاذبه | فاصله پیاده از ورودی زندان اسکندر | زمان تقریبی پیاده روی | نکته بازدید |
|---|---|---|---|
| بقعه دوازده امام | چند قدم | کمتر از 2 دقیقه | تقریباً در مجاورت مدرسه ضیائیه قرار گرفته است. |
| خانه لاری ها | حدود 200 تا 300 متر | حدود 3 تا 5 دقیقه | برای تماشا معماری خانه های تاریخی یزد مناسب است. |
| موزه سکه و مردم شناسی حیدرزاده | حدود 200 تا 300 متر | حدود 3 تا 5 دقیقه | فعالیت مجموعه را پیش از مراجعه آنالیز کنید. |
| مسجد جامع یزد | حدود 600 متر | حدود 8 تا 10 دقیقه | می توانید مسیر را از میان کوچه های بافت تاریخی طی کنید. |
| محله فهادان | خود بنا داخل محله قرار گرفته است | - | کوچه ها و ساباط های تاریخی را بخشی از مسیر بازدید در نظر بگیرید. |
برای یک مسیر خطی و کم رفت وبرگشت، می توانید از مدرسه ضیائیه → بقعه دوازده امام → خانه لاری ها → موزه حیدرزاده → کوچه های فهادان → مسجد جامع یزد حرکت کنید.
هتل های نزدیک زندان اسکندر یزد
اگر می خواهید بیشتر زمان سفر را در بافت قدیمی بگذرانید، اقامت در فهادان یا اطراف آن می تواند رفت وآمدتان را کمتر کند. هنگام مقایسه هتل های یزد فقط فاصله تا مدرسه ضیائیه را ملاک قرار ندهید؛ امکانات، نوع اتاق، امکان دسترسی با خودرو و شرایط رزرو هم اهمیت دارند.
| نام مجموعه | آدرس | فاصله پیاده تا بنا | نکته انتخاب |
|---|---|---|---|
| هتل سنتی موزه فهادان | یزد، خیابان امام، خیابان فهادان، مقابل زندان تاریخی اسکندر | حدود 1 تا 2 دقیقه | 4 ستاره، یکی از نزدیک ترین گزینه ها؛ مناسب اقامت در قلب بافت تاریخی |
| هتل سنتی کهن کاشانه یزد | یزد، خیابان امام، کوچه چهلم، جنب موزه سکه و مردم شناسی حیدرزاده | حدود 2 تا 5 دقیقه | 2 ستاره، دسترسی پیاده مناسب به زندان اسکندر، خانه لاری ها و مسجد جامع |
| هتل سنتی مهر یزد | یزد، خیابان قیام، کوچه لب خندق | بیشتر از گزینه های فهادان | 3 ستاره، مناسب برای دسترسی هم زمان به بازار و بافت تاریخی |
نکات کاربردی پیش از بازدید از مدرسه ضیائیه
برای اینکه بازدید از مدرسه ضیائیه راحت تر و کامل تر باشد، این نکات را در برنامه خود در نظر بگیرید:
- زمان مناسب تری برای پیاده روی انتخاب کنید: در ماه های گرم، صبح زود یا ساعات خاتمهی عصر برای گردش در فهادان مناسب تر است.
- کفش راحت بپوشید: بخش زیادی از مسیر در بافت تاریخی و کوچه های سنگ فرش یا ناهموار طی می گردد.
- دسترسی بخش های پایین تر را آنالیز کنید: پله ها و اختلاف سطح ممکن است برای سالمندان یا افراد دارای محدودیت حرکتی سخت باشد.
- ساعت بازدید جاذبه های اطراف را هماهنگ کنید: اگر قصد تماشا خانه لاری ها، مسجد جامع یا بقعه دوازده امام را دارید، برنامه آن ها را هم آنالیز کنید.
- محدودیت های عکاسی را رعایت کنید: از لمس تزئینات تاریخی و استفاده از تجهیزات ممنوع در بخش های حساس خودداری کنید.
از نام پررمز وراز بنا تا قدم زدن در فهادان
تماشا زندان اسکندر یزد فقط به شنیدن روایت های مربوط به نام آن محدود نمی گردد؛ ارزش اصلی بازدید در شناخت معماری خشتی، گنبدخانه، حیاط مرکزی و جایگاه بنا در محله تاریخی فهادان است. موقعیت مدرسه ضیائیه این امکان را می دهد که بازدید را با خانه لاری ها، بقعه دوازده امام، مسجد جامع و کوچه های قدیمی اطراف ترکیب کنید و چند ساعت را به پیاده گردی در یکی از مجذوب کننده ترین بخش های یزد اختصاص دهید.
شما از زندان اسکندر یا مدرسه ضیائیه بازدید نموده اید؟ کدام بخش بنا برایتان جالب تر بود؟ تجربه بازدید و پیشنهادتان برای گردش در فهادان را در بخش نظرات با ما و دیگر مسافران به اشتراک بگذارید.
منبع: فلای تودی